Lễ Trùng Dương ở Trung Quốc: ngày của ông bà và lời chúc trường thọ

 

Mỗi năm, khi tiết trời bắt đầu se lạnh và hoa cúc nở vàng khắp nơi, người Trung Quốc lại đón một ngày lễ mang cái tên rất đẹp: Trùng Dương (重阳 - Chóngyáng). Lễ rơi vào mùng 9 tháng Chín âm lịch, vì vậy còn được gọi là Trùng Cửu (重九 - Chóngjiǔ). Không rộn ràng như Tết Nguyên Đán hay lung linh như Trung Thu, Trùng Dương mang một vẻ thanh tao rất riêng: một ngày để lên cao ngắm cảnh, thưởng cúc, uống rượu và nhớ về những người thân yêu.

 

 

Vì sao gọi là Trùng Dương?

Theo Kinh Dịch (易经 - Yìjīng), các con số được chia thành âm và dương, trong đó số lẻ thuộc dương và số 9 là số dương lớn nhất. Ngày mùng 9 tháng Chín có hai con số 9 chồng lên nhau, tức là hai lần dương, nên được gọi là "trùng dương". Người xưa vừa xem đây là ngày dương khí dồi dào, vừa có phần dè chừng, bởi theo quan niệm cổ, cái gì đã đến cực điểm thì dễ sinh biến động. Chính tâm lý ấy đã khiến nhiều phong tục của ngày Trùng Dương mang ý nghĩa xua đuổi tai ương, cầu bình an.

Thú vị hơn, trong tiếng Trung, "chín chín" là 九九/jiǔjiǔ, đọc giống hệt 久久/jiǔjiǔ, nghĩa là lâu dài, mãi mãi. Vì thế, ngày này còn gắn với lời chúc sống lâu, trường thọ.

 

 

 

Truyền thuyết Hoàn Cảnh và tai họa được báo trước

Câu chuyện nổi tiếng nhất về nguồn gốc ngày Trùng Dương được ghi lại trong sách Tục Tề Hài Ký (续齐谐记 - Xù Qí Xié Jì) của Ngô Quân (吴均 - Wú Jūn) thời Nam Triều. Chuyện kể rằng ở đất Nhữ Nam (汝南 - Rǔnán) có một chàng trai tên Hoàn Cảnh (桓景 - Huán Jǐng), theo học đạo với tiên nhân Phí Trường Phòng (费长房 - Fèi Chángfáng). Một ngày nọ, thầy gọi Hoàn Cảnh đến và báo rằng vào mùng 9 tháng Chín, nhà anh sẽ gặp đại nạn. Muốn tránh tai họa, cả nhà phải may túi vải đỏ đựng lá thù du (茱萸 - zhūyú) đeo trên cánh tay, cùng nhau lên núi cao và uống rượu hoa cúc.

Hoàn Cảnh làm đúng như lời thầy dặn. Đến chiều tối, khi cả nhà trở về, anh bàng hoàng thấy gà, chó, trâu, dê trong nhà đều đã chết sạch. Thầy giải thích rằng những con vật ấy đã chịu nạn thay cho gia đình anh. Từ đó, tục lên cao, đeo thù du và uống rượu cúc vào ngày mùng 9 tháng Chín lan rộng khắp dân gian và được truyền lại qua bao thế hệ.

 

 

Những phong tục của ngày Trùng Dương

Phong tục quen thuộc nhất là đăng cao (登高 - dēnggāo), tức là leo núi hoặc lên những nơi cao ráo. Tháng Chín âm lịch là lúc trời thu trong vắt, gió mát, cây lá bắt đầu chuyển màu, nên việc lên cao vừa mang ý nghĩa tránh tai ương theo truyền thuyết, vừa là dịp để thư thái ngắm nhìn đất trời. Nhiều gia đình đến nay vẫn giữ thói quen cùng nhau đi dạo núi vào ngày này.

Đi cùng với đăng cao là tục cài thù du (插茱萸 - chā zhūyú). Thù du là loài cây có mùi thơm nồng, được người xưa tin là có thể trừ tà, đuổi côn trùng và phòng bệnh khi trời chuyển mùa. Người ta cài cành thù du lên tóc hoặc đeo túi thơm đựng lá thù du bên mình.

 

Tháng Chín cũng là mùa hoa cúc nở rộ nhất, nên Trùng Dương còn được gọi bằng cái tên trìu mến là Cúc Hoa tiết (菊花节 - Júhuā jié). Người ta rủ nhau đi thưởng cúc, uống rượu hoa cúc (菊花酒 - júhuā jiǔ) với mong ước sống khỏe, sống lâu. Nói đến cúc thì không thể không nhắc đến Đào Uyên Minh (陶渊明 - Táo Yuānmíng), nhà thơ nổi tiếng yêu hoa cúc. Tương truyền có năm đến ngày Trùng Dương, ông không có rượu để uống, đành ngồi lặng giữa khóm cúc bên nhà. Đúng lúc ấy, có người áo trắng mang rượu đến biếu, ông vui vẻ uống say rồi mới về. Giai thoại này về sau khiến hình ảnh rượu cúc ngày Trùng Dương càng thêm thi vị.

 

 

Ở những vùng đồng bằng không có núi để leo, người ta có một cách "lên cao" rất khéo: ăn bánh Trùng Dương (重阳糕 - chóngyáng gāo). Chữ 糕/gāo (bánh) đồng âm với 高/gāo (cao), nên ăn bánh cũng được xem như một cách lên cao, mang ý nghĩa mọi việc ngày càng thăng tiến. Bánh thường được làm nhiều tầng, có nơi cắm thêm lá cờ nhỏ bằng giấy màu, trông vô cùng bắt mắt.

 

 

Trùng Dương trong thơ Đường

Nhắc đến Trùng Dương, người Trung Quốc gần như ai cũng thuộc bài thơ Cửu nguyệt cửu nhật ức Sơn Đông huynh đệ (九月九日忆山东兄弟 - Jiǔ yuè jiǔ rì yì Shāndōng xiōngdì) của Vương Duy (王维 - Wáng Wéi). Tương truyền ông viết bài này khi mới mười bảy tuổi, đang sống một mình nơi kinh thành, xa gia đình:

独在异乡为异客，每逢佳节倍思亲。/dú zài yìxiāng wéi yìkè, měi féng jiājié bèi sī qīn. Một mình nơi đất khách làm khách lạ, mỗi độ ngày lành lại càng nhớ người thân gấp bội.

遥知兄弟登高处，遍插茱萸少一人。/yáo zhī xiōngdì dēnggāo chù, biàn chā zhūyú shǎo yì rén. Xa xa biết anh em đang lên cao, ai nấy đều cài thù du, chỉ thiếu một người.

Chỉ bốn câu ngắn nhưng nỗi nhớ nhà hiện lên thật da diết. Câu "mỗi độ ngày lành lại càng nhớ người thân" đến nay vẫn được dùng rộng rãi, không chỉ vào Trùng Dương mà vào bất kỳ dịp lễ tết nào khi con người phải xa quê.

Một nhà thơ Đường khác là Mạnh Hạo Nhiên (孟浩然 - Mèng Hàorán) cũng nhắc đến ngày này trong bài Quá cố nhân trang (过故人庄 - Guò gùrén zhuāng), kể về lần ghé thăm nhà một người bạn ở thôn quê. Khi chia tay, ông hẹn:

待到重阳日，还来就菊花。/dài dào chóngyáng rì, huán lái jiù júhuā. Đợi đến ngày Trùng Dương, sẽ lại về đây cùng ngắm hoa cúc.

Một lời hẹn giản dị mà ấm áp, cho thấy với người xưa, Trùng Dương còn là dịp để gặp gỡ bạn bè, sum vầy bên chén rượu và những khóm cúc vàng.

 

 Ngày của người cao tuổi

Với ý nghĩa trường thọ gắn liền với con số 9, Trùng Dương dần trở thành ngày để tỏ lòng kính trọng ông bà, cha mẹ. Năm 1989, Trung Quốc chọn ngày này làm Ngày Người cao tuổi, và đến năm 2012 thì được ghi nhận chính thức trong luật với tên gọi Lão Niên tiết (老年节 - Lǎonián jié). Vào dịp này, con cháu thường về thăm, tặng quà, đưa ông bà đi dạo núi hay thưởng cúc. Nhiều nơi tổ chức các hoạt động văn nghệ, khám sức khỏe dành riêng cho người lớn tuổi. Từ một ngày lễ tránh tai ương, Trùng Dương đã trở thành ngày của sự hiếu kính và tình thân.

 

Trùng Dương ở Việt Nam

Người Việt cũng biết đến ngày này với tên gọi Tết Trùng Cửu. Dưới thời phong kiến, lễ từng được tổ chức trong cung đình và giới nho sĩ thường nhân dịp này lên cao, uống rượu, làm thơ. Tuy nhiên, theo thời gian, Tết Trùng Cửu dần trở nên mờ nhạt và hiện nay chỉ còn được duy trì ở một số ít địa phương hoặc trong các gia đình còn giữ nếp xưa. Có lẽ vì vậy mà với nhiều bạn trẻ, cái tên Trùng Dương nghe vừa quen vừa lạ.

Trùng Dương là một ngày lễ mang vẻ đẹp rất nhẹ nhàng của mùa thu: trời cao, gió mát, cúc vàng và những bước chân lên núi. Ẩn sau đó là mong ước bình an, lời chúc trường thọ và nỗi nhớ về gia đình. Nếu các bạn có dịp ở Trung Quốc vào mùng 9 tháng Chín âm lịch, hãy thử leo một ngọn núi, nhấp một chén trà hoa cúc hay nếm miếng bánh Trùng Dương, để cảm nhận trọn vẹn không khí của ngày lễ đặc biệt này.