Latinoamérica, Hispanoamérica và Península Iberia: Ba Cái Tên, Ba Thế Giới Khác Nhau

Khi đọc các bài báo được viết bằng tiếng Tây Ban Nha, bạn sẽ thi thoảng bắt gặp những thuật ngữ “tưởng giống mà không giống” như là Latinoamérica, Hispanoamérica hay là Península Iberia. Vậy sự khác nhau giữa chúng là gì? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết ngày hôm nay nhé!

Península ibérica (Bán đảo Iberia): Không phải chỉ là Tây Ban Nha

Nhiều người nghe "Iberia" là nghĩ ngay đến Tây Ban Nha. Điều đó không sai, nhưng chưa đủ. Bán đảo Iberia là một vùng địa lý ở cực tây nam châu Âu, gồm Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Andorra và một mẩu nhỏ của Pháp sát dãy Pyrénées. Gibraltar, vùng đất ngón tay chìa ra biển, về địa lý cũng thuộc bán đảo này, dù đang do người Anh quản lý và người địa phương ở đó nói tiếng Anh lẫn tiếng Tây Ban Nha.

Hispanoamérica

Trong khi đó, Hispanoamérica chỉ các quốc gia châu Mỹ lấy tiếng Tây Ban Nha làm ngôn ngữ chính thức gồm 19 nước, từ Mexico xuống đến Argentina và Chile, trừ Brazil.

Nhưng đây là phần thú vị ít được nhắc đến: chính Tây Ban Nha không phải là thành viên của Hispanoamérica. Khái niệm này chỉ áp dụng cho châu Mỹ. Tây Ban Nha là "quê mẹ" về mặt ngôn ngữ và văn hóa, nhưng lại đứng ngoài cái “gia đình” mà mình đã tạo ra. 

Bên cạnh đó, người trong khu vực hiếm khi tự gọi mình là "hispanoamericano/a". Một người Mexico sẽ nói mình là mexicano/a. Một người Colombia sẽ nói mình là colombiano/a. "Hispanoamérica" là thuật ngữ của học giả, của sách giáo khoa và hội thảo ngôn ngữ học và không phải là ngôn ngữ của đời sống hằng ngày.

Latinoamérica (Mỹ Latinh)

Latinoamérica hay "Mỹ Latinh" trong tiếng Việt, là khái niệm được dùng phổ biến nhất, nhưng cũng mơ hồ nhất. Về lý thuyết, nó chỉ các nước châu Mỹ có ngôn ngữ bắt nguồn từ tiếng Latin, tức là bao gồm cả các vùng nói tiếng Pháp như Haiti, Guadeloupe, Martinique và French Guiana, những nơi không thuộc Hispanoamérica nhưng về mặt ngôn ngữ học hoàn toàn "Latin".

Đây là phần mà hầu hết các bài viết bỏ qua: "Latinoamérica” không phải là khái niệm do người Mỹ Latinh tự đặt cho mình. Nó được phổ biến bởi người Pháp vào thế kỷ 19, cụ thể là trong thời kỳ Napoléon III muốn mở rộng ảnh hưởng sang châu Mỹ và cần một lý do văn hóa để biện minh. Vị vua này khẳng định rằng Pháp, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đều là "Latin", nên Pháp có quyền có tiếng nói ở lục địa này. Cái tên "Amérique latine" ra đời từ đó, và dần dần được chính người dân địa phương tiếp nhận lại.

Còn Suriname, Belize, Guyana, Trinidad, dù nằm ngay trên lục địa Nam Mỹ hoặc Caribbean nhưng không được xem là Latinoamérica vì ngôn ngữ chính thức là tiếng Hà Lan hoặc tiếng Anh.

Vậy người trong khu vực thực sự tự gọi mình là gì?

Đây có lẽ là câu hỏi thực tế nhất. Câu trả lời là: tùy ngữ cảnh, và ngữ cảnh đó thường mang tính chính trị hơn là địa lý.

"Latinoamérica" được dùng khi muốn nhấn mạnh sự đoàn kết khu vực, đặc biệt trong các phong trào xã hội, văn học hay âm nhạc. Như nhà văn Gabriel García Márquez, nhà thơ Pablo Neruda, hay thể loại âm nhạc bossa nova đều được gắn nhãn "latinamericano" như một cách nói về một tinh thần chung hơn là một đường biên cụ thể.

"Hispanoamérica" xuất hiện khi bàn về ngôn ngữ Tây Ban Nha hay di sản thực dân.

Còn "Península ibérica" hầu như chỉ xuất hiện trong sách lịch sử và các hiệp định ngoại giao, hiếm khi xuất hiện ở những cuộc trò chuyện thường nhật.

Và đôi khi, thay vì tất cả những cái tên đó, họ chỉ cần nói là nuestra América, "châu Mỹ của chúng ta", cũng là cụm từ mà nhà thơ Cuba José Martí đã dùng vào cuối thế kỷ 19 như một lời tuyên ngôn rằng: lục địa này có bản sắc riêng, không cần ai từ bên ngoài đặt tên hộ.